Diversiteit in onderzoek - Interview met Dr. Haza Rahim

Een stabiele, heldere culturele identiteit waarin weinig conflict tussen normen en waarden heerst, is nodig in het behoud en het herstel van de mentale gezondheid. Hoewel daar nog meer onderzoek naar gedaan moet worden, blijkt uit een van onze onderzoeken dat mensen die stressvolle gebeurtenissen meemaken en ook culturele identiteitsconflict ervaren, een hogere kans lijken te hebben op het ontwikkelen van psychotraumatische klachten. Voor het herstel van psychotrauma gaat het om stabiele omgevingsfactoren, maar ook een bepaald consistent gevoel in mensen zelf.

Wat houdt dan cultureel identiteitsconflict in?

Cultureel identiteitsconflict gaat over de vragen “waar hoor ik bij?”, “bij wie voel ik me mezelf?", “bij welke mensen voel ik me veilig?". Als bij deze vragen allerlei verwachtingen spelen of door een verschil in normen en waarden het moeilijker is om op deze vragen antwoorden te geven, dan raakt dat aan culturele identiteitsconflict. Mensen hebben een behoefte aan authenticiteit: hoe moet ik mij gedragen in het leven om geaccepteerd te worden en me gewaardeerd te voelen? Mag iemand met meerdere culturele achtergronden zijn wie diegene is en voelt diegene zich in die culturen even welkom? Het gaat dus om meer en diepere lagen dan alleen de vragen “wie ben ik?” en “waar hoor ik bij?". Conflict houdt vervolgens in dat de verschillende culturele werelden waar men sterke verbondenheid mee voelt niet goed geïntegreerd kunnen worden in de identiteit.

Bij welke groepen heb je dat onderzocht en maakt dat verschil?

Mijn proefschrift bestaat grofweg uit twee delen: het eerste deel richt zich op onderzoeken die gedaan zijn bij biculturele jongvolwassenen die grotendeels lang in Nederland wonen, dus zo een 70% tweede- en derdegeneratie migranten en het tweede deel betreft Syrische migranten met een vluchtelingenachtergrond die maximaal vijf jaar in Nederland verblijven. Beide groepen verschillen in de duur dat ze zijn blootgesteld aan een nieuwe cultuur. De eerste groep is grotendeels in Nederland geboren en gewend aan blootstelling aan meerdere culturen en de tweede groep is hier niet geboren en heeft een vluchtelingenachtergrond met bijkomende stressoren die gerelateerd zijn aan het directe migratieproces. Bij beide groepen bleek cultureel identiteitsconflict een rol te spelen in de mentale gezondheid van hen. Dat vond ik wel verrassend, omdat in de literatuur nog helemaal geen duidelijkheid is over net in Nederland zijn, midden in een acculturatiefase zitten of integrerend in een nieuwe cultuur. Cultureel identiteitsconflict blijkt dus ook een rol te kunnen spelen bij iemand die in Nederland geboren is. Er lijkt dus sprake van een continu proces, waarbij er niet een duidelijke fase is waarin iemand meerdere culturele identiteiten heeft geïntegreerd. Het is een continu proces waarin een cultureel identiteitsconflict in verschillende fasen getriggerd kan worden. Er kunnen zich ook situaties voordoen of periodes of plekken zijn waarin een cultureel identiteitsconflict laag is. In mijn proefschrift reflecteer ik daarop door me af te vragen welke factoren zo'n identiteitsconflict kunnen triggeren, verlagen of misschien zelfs kunnen laten verdwijnen. En dan kom ik weer uit bij diversiteit en inclusie.

Welke rol spelen diversiteit en inclusie in cultureel identiteitsconflict?

Het Gaza-conflict is een voorbeeld van een trigger die vragen oproept over voelen mensen zich gezien en gehoord en biedt de maatschappij ruimte voor die gevoelens. Dat raakt aan een gevoel van rechtvaardigheid. Dat iemand een bepaald idee of gevoel ergens bij heeft en dan blijkt dat de maatschappij daar geen ruimte aan geeft, dat er geen oor, oog en aandacht is voor dat perspectief. Belangrijk is om bewust te zijn dat die ruimte nodig is en deze juist wel te bieden.

Dus aandacht voor diversiteit en inclusie is belangrijk in onderzoek volgens jou?

Als ik kijk naar de onderzoekspopulaties, dan zijn die doorgaans toch vooral WEIRD (Western Educated Industrialized Rich Democratic, SG) en die zijn niet representatief voor iedereen. Dat zijn westerse populaties die veelal theoretisch opgeleid zijn. Een groot deel van de onderzoeken zijn gedaan onder studenten op universiteiten. Dat is toch een ander slag persoon dan gemiddeld op de wereld. Daarvan kun je je afvragen in hoeverre de onderzoeksbevindingen toepasbaar zijn op en representatief zijn voor een diverse populatie. Kijk alleen maar naar Nederland, hoeveel subculturen en verschillende lagen van de bevolking er zijn. Dus als je diversiteit in onderzoek belangrijk vindt, dan moet je ook diversiteit hebben in de mensen die je includeert voor onderzoek.

Dan kunnen onderzoeksbevindingen met meer betrouwbaarheid en cross-culturele validiteit doorgetrokken worden naar allerlei populaties. Dat kan weer resulteren in effectief beleid of effectieve interventies die aansluiten bij verschillende groepen.

Waarom zou onderzoek gebaseerd op WEIRD-populaties niet toepasbaar kunnen zijn op iemand die niet tot die WEIRD-populatie behoort?

Het gaat om de belevingswereld van iemand, de mogelijkheden en waar iemands plafond ligt. Neem bijvoorbeeld sociaaleconomische status. Er wordt wel gezegd dat iemand moet kunnen doen waar die plezier aan beleeft en dat iemand zijn eigen pad moet kiezen. Dat is heel makkelijk gezegd voor mensen die die mogelijkheden hebben. Er wordt bijvoorbeeld gezegd dat voor mentale gezondheid iemand moet kunnen ontladen, genoeg tijd nemen, weinig stress ervaren. Dan hoor ik soms het advies om één keer in de drie maanden op vakantie te gaan. Maar niet iedereen kan drie of vier keer per jaar op vakantie om te ontladen om op die manier stress te reguleren of mentale gezondheid te waarborgen. Dat kan vanuit het perspectief dat iedereen aan minstens dezelfde basis voldoet. Maar dat is dus niet zo. Sommige groepen hebben een ander plafond. Dit zie je bijvoorbeeld ook terug in mensen die een migratieachtergrond hebben. Dan groei je op met andere waarden die doorwerken in de manier waarop iemand het leven benadert en soms ook waar het plafond ligt voor iemand.

In je proefschrift geef je daar een mooi voorbeeld van, nietwaar?

In mijn proefschrift gaat het over een meisje dat haar eigen pad heeft in haar carrière en in haar werk, maar die tegelijkertijd voor haar moeder zorgt en nog veel meer verantwoordelijkheden achter de schermen heeft. In de ene cultuur krijgt ze alle succes toegewenst met haar nieuwe baan, in de andere cultuur vraagt zij zich af hoe ze beide werelden bij elkaar gaat brengen. Ze kan een carrière in het buitenland opzetten, maar ze moet ook niet te ver van haar moeder afstaan, omdat ze voor haar moest zorgen. Ze is verantwoordelijk voor wat er in de familie gebeurt. Dit soort processen vinden veel plaats achter de schermen bij biculturele jongvolwassenen, maar ook bij oudere generaties. Bij die generaties die hun kinderen opvoeden in Nederland, maar die zelf eigenlijk nog met één been in het land van herkomst staan met de vraag wat gebeurt er met mijn familie? Die zich altijd afvragen wat er politiek gebeurt in hun land en of ze ooit terug kunnen.

Hoe zie je dat biculturele dilemma in jouw werk in de klinische praktijk terug?

Ik had een patiënt met een Turkse achtergrond, die na de aardbevingen van een paar jaar geleden (in 2023 waren er aardbevingen op een kracht van 7,8 op een schaal van Richter, waarbij 53.000 mensen om het leven kwamen, Red.) wat somberder overkwam. Bij deze patiënt heb ik de aardbevingen die toen volop in het nieuws waren aangekaart in een gesprek. Door daarover te praten kwamen er veel verklaringen naar boven van de somberheidsgevoelens. Wat er gebeurde in het land van herkomst, hield haar in het hier en nu veel bezig.

Hoe werken onderzoeken waarin wel aandacht is voor diversiteit door in de praktijk?

Ik denk dat in de afgelopen twintig jaar heel veel onderzoeken diverser zijn geworden. Dat is heel belangrijk, omdat er een verschuiving is te zien in de onderzoekswereld. Uit onderzoek weten we steeds meer over diverse onderzoekspopulaties, in hoeverre bepaalde behandelingen aansluiten bij mensen met een migratieachtergrond. We moeten aansluiten bij wat voor hen belangrijk is, waardoor therapietrouw hoger kan worden en mensen zich meer gehoord en gezien voelen. Daarmee kan ook de therapeutische relatie sterker worden en dat kan weer zorgen voor een behandeling die inhoudelijk effectiever aansluit. Al een tijdje ben ik bezig om een biculturele cliënte van mij dichter bij het gevoel te komen. Daar gebruik ik allerlei technieken voor. Laatst probeerde ik deze cliënt visueel dichter bij de krachten en kwetsbaarheden te laten komen. Daarbij mochten attributen gebruikt worden, zoals ook te zien in Narratieve Exposure Therapie. Voor het eerst lukte het sinds lange tijd om bij het gevoel te komen. Dat was voor mij een teken dat praten niet altijd de manier is om bij het gevoel te komen, dat mensen soms andere behoeftes hebben of zich beter uiten op andere manieren dan verbaal. Uit onderzoek blijkt dat visuele technieken en metaforen gebruiken effectief lijkt te zijn bij diverse onderzoekspopulaties. Er zijn zoveel mooie instrumenten die bestaande interventies cultuursensitiever kunnen maken. Het culturele interview is een heel mooi instrument, dat belangrijk is en concrete handvatten biedt om de situatie van bijvoorbeeld iemand met een migratieachtergrond beter te begrijpen en beter aansluiting te vinden.

Waar komt die belangstelling voor diversiteit bij jou vandaan?

Ik ben zelf ook bicultureel. Ik ben opgegroeid in Nederland opgegroeid met een migratie-achtergrond, waarin ik functioneerde te midden van verschillende verwachtingen en normen en waarden. Daarin heb ik gemerkt wat het belang is van een diverse en inclusieve omgeving. Aan mezelf merkte ik in welke omgeving ik me belemmerd voelde en in welke omgeving ik kon floreren in de zin dat ik authentiek mocht zijn en er überhaupt mocht zijn met alle eigenschappen en waarden die af kunnen wijken van de normen in de dominante cultuur. Er moet ruimte zijn om bij je kracht te komen, anders ben je aan het overleven, een pad aan het bewandelen dat als doel heeft om gezien te worden met je eigenschappen, terwijl het doel zou moeten zijn: waar is mijn kracht en waar kan ik die voor gebruiken? Ik ben opgegroeid in een weinig multiculturele omgeving, Wij waren een van de weinige migrantenfamilies in de stad waar ik ben opgegroeid. Mensen waren zich daar niet zo bewust van processen die kunnen plaatsvinden bij migranten. De school waar ik heen ging was een hele fijne school, maar je bent wel de enige met een migratieachtergrond. Dan kan het zo zijn dat je niet altijd goed begrepen wordt, dat je niet goed wordt ingeschat, wat betreft eigenschappen en talenten. Dat is geen uniek verhaal, dat is iets dat heel veel voorkomt. De ervaring van veel kinderen van migrantenfamilies is dat ze te horen krijgen dat ze het minder in zich hebben om bepaalde dingen te kunnen doen. Bijvoorbeeld omdat ze weinig steun van hun omgeving krijgen. Maar die kinderen kunnen het ook in zich hebben, als ze niet de middelen hebben gehad, zoals de sociale middelen, de financiële middelen, de kennis vanuit ouders. Als je ouders hebt die eerste generatie migranten zijn, dan ken je het systeem in Nederland minder goed. Dan loop je tegen barrières op. Ouders kunnen hun kind minder goed begeleiden in de maatschappij dan ouders die het systeem wel goed kennen. Dat betekent niet automatisch dat ze het niet in zich hebben om verder te komen, dat betekent dat hun positie gezien moet worden en daar de eventuele steun van buitenaf voor zouden moeten krijgen. Ik heb die barrières ook ondervonden, op de basisschool en op de middelbare school. Ik had soms het gevoel dat ik het glazen plafond moest inslaan om te laten zien dat ik wel bepaalde eigenschappen heb. Het is bekend dat het schooladvies voor kinderen van migranten vaak lager is dan voor Nederlandse kinderen. Dat is helaas de realiteit. Ik moet daarbij wel aantekenen dat er veel scholen en veel docenten zijn die wel die talenten zien, en waarbij de diversiteit en cultuursensitiviteit zeker aanwezig is. Daar heb ik genoeg voorbeelden van gezien. Ik denk dat als we naar een maatschappij gaan waarin multiculturaliteit genormaliseerd wordt en juist als kracht wordt gezien, omgevingen gecreëerd kunnen worden met diversiteit en inclusie. Dat laatste is volgens mij het allerbelangrijkste, want als mensen niet worden gewaardeerd of worden geïncludeerd, dan is er uitsluiting en benutten we niet het potentieel van iemand. En, daar heeft het individu en de maatschappij veel voordeel van.